در این مقاله می خواهیم درمورد پوکی استخوان و عارضه هایی که این بیماری ایجاد میکند،صحبت کنیم.در این مقاله میفهمیم که چه کسانی مستعد ابتلا به پوکی استخوان اند و همچنین راه های تشخیص زودرس پوکی استخوان و تفسیر ساده آزمایش سنجش تراکم استخوان را به شما می آموزیم.

 

پوکی استخوان چی هست؟

مردم معمولا باور دارند که استخوان ها درطول زمان، ثابت و بدون تغییر هستند؛ اما حقیقت چیز دیگریست. حتی هنگام خواندن این جمله ، سلول های تخصصی بدن شما مشغول تخریب تکه های قدیمی استخوان و جایگزینی آنها با استخوان جدید هستند. متأسفانه ، با افزایش سن ، افراد اغلب سریعتر از آنکه بتوانند استخوان بسازند،آن را از دست می دهند، درنتیجه استخوان های آنها نازک و شکننده می شوند (شکل 1).

در صورت عدم کنترل این فرایند، شما دچار اختلالی به نام پوکی استخوان می شوید. پوکی استخوان یا استئوپروز به معنای کاهش توده استخوانی و کیفیت پایین استخوان است. این اختلال استخوان ها را ضعیف و مستعد شکستگی می کند. افرادی که به پوکی استخوان می شوند، استخوان هایشان حتی با خفیف ترین ضربه نیز ممکن است بشکند؛ مثلا دچار شکستگی مهره های ستون فقرات درحین جا به جایی در تخت خواب شوند.

آمارها نشان می دهند که هر سال در ایالات متحده ، پوکی استخوان منجر به تقریباً 2 میلیون شکستگی می شود ، از جمله:

  • 550000شکستگی مهره های ستون فقرات
  • 300000 شکستگی لگن
  •  400000شکستگی مچ دست
  • 810000شکستگی سایر قسمت های بدن

آزمایش سنجش تراکم استخوان چیکار می کنه و چرا مهمه؟

از عوارض شکستگی ستون فقرات و لگن می تواند به درد مزمن، بد شکلی استخوان، افسردگی، ناتوانی و حتی مرگ اشاره کرد. به علاوه، نیمی از افرادی که از ناحیه لگن دچار شکسته می شوند، هرگز قادر به راه رفتن به صورت مستقل نخواهند بود  و یک چهارم آنها نیز نیاز به مراقبت طولانی مدت خواهند داشت.

متاسفانه پوکی استخوان هیچ علامتی ندارد. درنتیجه تا زمانی که طور ناگهانی استخوان بیمار شکسته شود، آن فرد هم متوجه نمی شوند که به این بیماری مبتلا است.  اینجاست اهمیت آزمایش تراکم استخوان مشخص میشود.

 آزمایش تراکم استخوان یا BMD، میزان استحکام استخوان ها را اندازه گیری می کند.  پزشکان از این آزمایش برای غربالگری و تشخیص زودرس پوکی استخوان استفاده می کنند. این آزمایش از این رو اهمیت بسیاری دارد که می تواند قبل از شکستگی به شما در مورد مشکلات استخوان هاتان هشدار دهد.

اگر مشخص شود که پوکی استخوان دارید یا در معرض خطر آن هستید (یعنی مبتلا به توده استخوانی کم یا استئوپنی هستنید) ، می توانید برای پیشگیری از شکستگی اقدامات لازم را شروع کنید. ( مطالب آموزشی در این مورد را در بخش ” پیشگیری و درمان پوکی استخوان” ،دنبال کنید.)

 

چه کسانی باید آزمایش تراکم استخوان بدهند؟

پوکی استخوان زنان را بیشتر از مردان مورد هدف خود قرار می دهد. این بیماری بعد از یائسگی و با افزایش سن شایع تر می شود. پزشکان آزمایش تراکم استخوان را برای زنانی که یائسه شده اند و حداقل 65 سال سن دارند، توصیه می کنند. علاوه بر این، موارد خاصی وجود دارد که افراد را در معرض خطر بیشتری برای شکستگی قرار می دهد، بنابراین پزشکان گاهی اوقات آزمایش را در مردان یا زنان زیر 65 سال که دارای یک یا چند عامل خطر هستند نیز توصیه می کنند.

عواملی که خطر شکستگی استخوان در افراد را افزایش داده  و باعث نیاز به آزمایش زودتر تراکم استخوان می شود، عبارتند از:

  1. سیگار کشیدن
  2. استفاده طولانی مدت از داروهای استروئیدی (گلوکوکورتیکوئید) مانند پردنیزون
  3. وزن کم بدن (کمتر از 127 پوند یا 58 کیلوگرم)
  4. روماتیسم مفصلی
  5. سابقه شکستگی استخوان بدون ضربه یا ضربه کم در خود یا والدین (به عنوان مثال ، شکستن استخوان پس از افتادن از ارتفاع ایستاده یا کمتر)
  6. مصرف زیاد الکل (سه وعده یا بیشتر در روز)
  7. اختلالی که به شدت با پوکی استخوان همراه است ، مانند دیابت ، پرکاری تیروئید درمان نشده ، هایپرپاراتیروئیدیسم ، یائسگی زودرس ، سوء تغذیه مزمن یا سوء جذب ، یا بیماری مزمن کبدی

 

کدام تست تراکم استخوان بهترین است؟

چندین نوع مختلف آزمایش تراکم استخوان وجود دارد.

 

  • جذب سنجی بوسیله اشعه ایکس یا DXA

پزشکان متخصص متفق القول هستند که مفیدترین و مطمئن ترین آزمایش تراکم استخوان روش استفاده از اشعه ایکس به نام جذب سنجی اشعه ایکس یا DXA است. DXA اندازه گیری دقیق تراکم استخوان را در نقاط مهم استخوان (مانند ستون فقرات ، لگن و ساعد) با حداقل اشعه ممکن انجام می دهد.

ما DXA از مفصل ران(یا همان هیپ) و ستون فقرات(یاهمان اسپاین) را توصیه می کنیم. اندازه گیری در این مکان ها در پیش بینی شکستگی پوکی استخوان، تشخیص افرادی که باید برای پوکی استخوان درمان شوند و همچنین نظارت بر پاسخ بیمار به درمان پوکی استخوان، بهترین روش است.

اگر شما نتوانید روی میز معاینه دراز بکشید، تکنسین رادیولوژی نمی تواند تراکم ستون فقرات و ران شما را اندازه گیری کند. در این حالت باید شما در کنار دستگاه DXA بنشینید و برای تشخیص پوکی استخوان از اسکن استخوان ساعد استفاده کنیم. همچنین در بعضی بیماری ها مثل هایپرپاراتیروئیدیسم و یا پرکاری تیروئید علاوه براسکن ستون فقرات و لگن، اسکن ساعد نیز لازم است.

اگر آزمایش DXA انجام داده اید، مطمئن شوید که پزشکتان هم تصاویر رادیولوژیک  DXA و هم خلاصه گزارش تراکم استخوان را دریافت کرده باشد. این تصاویر می تواند حاوی نکاتی باشد که در خلاصه گزارش تراکم استخوان شما ذکر نشده باشد.

اگر پزشک شما توصیه به انجام دوره ای آزمایش DXA کند (معمولاً با فاصله دو سال یا بیشتر). سعی کنید آزمایشات دوره ای خود در همان مرکز اول انجام دهید.  مدلهای مختلفی از دستگاه های سنجش تراکم استخوان به روش DXA  وجود دارد. اندازه گیری تراکم استخوان در صورتی که توسط یک مدل دستگاه DXA انجام شده باشد، راحت تر قابل مقایسه است.

 

  • توموگرافی کامپیوتری

این یک نوع توموگرافی کامپیوتری(یا همان CT Scan) است که اندازه گیری دقیق تراکم استخوان از ستون فقرات را ممکن می کند. اگرچه این آزمایش جایگزینی برای DXA است، اما  به علت گرانتر بودن و نیاز به دوز تشعشعی بیشتر به ندرت مورد استفاده قرار می گیرد.

 

  • سونوگرافی

از سونوگرافی می توان برای اندازه گیری تراکم استخوان پاشنه استفاده کرد. این روش کمتر از DXA مورد استفاده قرار می گیرد و تنها در مناطقی که به DXA دسترسی ندارند، سونوگرافی یک روش قابل قبول برای اندازه گیری تراکم استخوان می باشد.

 

آزمایش DXA  برای تشخیص پوکی استخوان چگونه انجام می شود و منتظر چه چیزی باید باشیم؟

در طول آزمایش، شما روی میز معاینه دراز می کشید. دستگاه اشعه ایکس یک ناحیه استخوانی را اسکن می کند و میزان اشعه ایکس که از استخوان عبور می کند را اندازه گیری می کند. نتایج به دست آمده به صورت تصویر رادیولوژی نمایش داده می شود که باید توسط رادیولوژیست یا متخصص متابولیک استخوان تفسیر شود. این آزمایش بدون درد بوده و هیچ تزریق یا آماده سازی خاصی لازم ندارد و معمولاً 5 تا 10 دقیقه طول می کشد.

دستگاه اشعه ایکس هرگونه فلز روی لباس شما(مثل زیپ ، سگک کمربند) را تشخیص می دهد ، بنابراین از شما خواسته می شود برای این آزمایش روپوش (یاهمان گان پزشکی) بپوشید.  توجه داشته باشید که از مصرف مکمل های کلسیم در 24 ساعت قبل از آزمایش خودداری کنید، زیرا این مکمل ها منجر به تداخل در تصاویر می شوند.

میزان اشعه این آزمایش بسیار پایین است و تقریباً برابر با اشعه ای است که فرد در یک روز از محیط اطرافش دریافت می کند. پس از اتمام آزمایش و تفسیر نتایج توسط پزشک، امتیازی به شما داده می شود که وضعیت تراکم استخوان های شما را نشان می دهد.

 

معنای نتایج آزمایش تراکم استخوان چیست؟

نتایج آزمایش تراکم استخوان به صورت امتیاز “T” یا “Z” بیان می شود.  امتیاز T نشان دهنده مقایسه وضعیت استخوان های شما نسبت به یک جوان معمولی با استخوان های سالم است. اما امتیاز Z نشان دهنده مقایسه وضعیت استخوان های شما نسبت به افراد معمولی در سن شما است.  از بین این دو عدد، نمره T مهمتر است. هرچه امتیاز T تراکم استخوان شما کمتر باشد، خطر شکستگی بیشتر میشود (جدول 1).

 

  • تراکم استخوان طبیعی

افراد دارای تراکم استخوان طبیعی دارای امتیاز T بین 1+ تا -1 هستند. این افراد معمولاً نیازی به درمان ندارند، اما آنها باید برای جلوگیری از از دست دادن استخوان بصورت پیشگیرانه مقدار کافی کلسیم و ویتامین D در رژیم روزانه و ورزش های تحمل وزن مثل پیاده روی روزانه داشته باشند. (مطالب آموزشی در این مورد را در بخش ” پیشگیری و درمان پوکی استخوان” ،دنبال کنید.)

 

  • تراکم استخوان پایین یا استئوپنی

تراکم استخوانی پایین (استئوپنی) اصطلاحی است که پزشکان برای توصیف تراکم استخوانی که کمتر از حد طبیعی اما هنوز به پوکی استخوان نرسیده است، استفاده میکنند. فرد مبتلا به تراکم پایین استخوان هنوز پوکی استخوان ندارد اما در معرض خطر ابتلا به آن قرار دارد.

افراد مبتلا به استئوپنی دارای امتیاز T بین 1.1- تا 2.4- هستند. اگر عوامل خطر دیگری برای شکستگی دارید (مثل مواردی که در قبلا ذکر شد) و امتیاز T در محدوده استئوپنیک دارید، حتما در معرض خطر بالای شکستگی استخوان هستید. به این افراد توصیه می کنیم که برای پیشگیری از پوکی استخوان مصرف داروهای لازم را شروع کنند.

 

  • پوکی استخوان یا استئوپروز

افراد مبتلا به پوکی استخوان، امتیاز T آنها 2.5- و یا کمتر است. اعداد کمتر (مثلا 3-)، تراکم استخوان ضعیفتری را نشان می دهد. از طرفی هرچه تراکم استخوان کمتر باشد، احتمال شکستگی بیشتر می شود.

در صورتی که مبتلا به پوکی استخوان هستید باید داروهای پوکی استخوان را همراه با مکمل های کلسیم و ویتامین D مصرف کنید و برنامه ورزشی مخصوصی را اجرا کنید. (مطالب آموزشی در این مورد را در بخش ” پیشگیری و درمان پوکی استخوان”، دنبال کنید.)

اگر شما قبلاً شکستگی استخوان متعاقب ضربه خفیف داشته اید، جزو افراد مبتلا به پوکی استخوان طبقه بندی می شوید و نیاز به مصرف داروهای پوکی استخوان ، صرف نظر از امتیاز T  دارید.

 

آیا مجددا باز هم نیاز به تکرار آزمایش تراکم استخوان دارم؟

حتی اگر آزمایش تراکم استخوان امروز شما حاکی از آن باشد که پوکی استخوان ندارید، ممکن است در آینده مجددا نیاز به تکرار این آزمایش باشد. مدت زمان بین آزمایش مجدد بستگی به نتایج اولیه تراکم و عوامل خطر تهدید کننده استخوان شما دارد.

  • پزشکان متخصص برای برخی افراد توصیه به آزمایش تراکم استخوان بصورت هر دوسال یک بار میکنند. از جمله این افراد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

1)اولین آزمایش تراکم استخوان شما امتیاز T بین 2- تا 2.49- .

2)استفاده از داروهای کاهنده تراکم استخوان.

3)شرایط پزشکی خاصی که بر استخوان ها تأثیر منفی میگذارد.

4)جهت پیگیری پاسخ به درمان در افرادی که دچار پوکی استخوان و تحت درمان بوده اند.

  • در زنان 65 ساله و بالاتری که غربالگری اولیه آنها امتیازT بین 1.5- تا 1.99- دارند و همچنین هیچ عامل خطری برای سلامتی استخوانشان ندارند، ما توصیه به انجام آزمایش مجدد هر سه تا پنج سال، یک بار می کنیم.
  • در زنان 65 ساله و به بالاتری که در غربالگری اولیه توده استخوانی نرمال یا کمی پایین داشته (یعنی امتیاز T بین 1- تا 1.49- دارند) و عامل خطر برای استخوانشان ندارند ، ما معمولاً DXA پیگیری را هر 10 تا 15 سال توصیه می کنیم.

مهمترین کاربرد اندازه گیری مجدد آزمایش تراکم استخوان برای بیمارانی است که تحت درمان دارویی ضد پوکی استخوان اند. آزمایش مجدد برای تعیین اثربخشی درمان و نیاز به اضافه کردن دارو های بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد.

 

خلاصه:

آزمایش تراکم استخوان به پزشکان  کمک می کند تا از بین رفتن استخوان در افرادی که هیچ علامتی ندارند را تشخیص دهند. این آزمایش بدون درد ، سریع و ایمن است و می تواند قبل از شکستگی، افراد را در مورد از دست دادن استخوان آگاه کند. این آزمایش همچنین در پیگیری اثرات داروهای مورد استفاده برای درمان پوکی استخوان نیز مفید است.

 

منبع: 2021 UpToDate

0 پاسخ

دیدگاهتان را بنویسید

می خواهید در گفت و گو شرکت کنید؟
خیالتان راحت باشد :)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *